De makers van het programma Koefnoen zijn er goed in: bepaalde mensen of groepen belachelijk maken door ze op een overdreven manier na te doen. Een satire is een gedicht of verhaal waarin de spot wordt gedreven met personen of misstanden.
Meer in het algemeen worden het begrip satire en het bijvoeglijk naamwoord satirisch ook gebruikt om kunst aan te duiden die de actualiteit op een spottende manier aan de kaak stelt. Het werken met typetjes in televisieprogramma’s is een oude traditie, terug te voeren op de commedia dell’arte.
Satyr
Het woord satire komt van het Griekse woord satyr. Een satyr is een mythologisch figuur. Het is een boswezen, half mens half bok. We vinden hem terug in het oude Griekenland, waar in toneelstukken de satyr-figuur een belangrijke rol speelde. Na afloop van een serie van 3 tragedies werd een satyrspel opgevoerd, waarbij een groep als satyr verklede acteurs het publiek onderhield met allerlei grappen en grollen. Ook in de Romeinse mythologie vinden we de satyrfiguur terug. Daar wordt hij faun genoemd. De bekendste faun/satyr is Pan, uit de film Pan’s Labyrinth. Ook komt er een faun voor in de boeken en films over Narnia van C.S. Lewis.
De nestors van de Nederlandse satirische televisie
Foto: Roel Bazen
De meest bekende makers van satirische televisie in Nederland zijn Kees Van Kooten en Wim De Bie. Zij waren vanaf 1966 te horen op de radio als de Chlicheemannetjes, In 1966 maakten ze hun debuut op televisie in het programma Mies-en-scène. De programma’s Van Kooten & De Bie groeiden uit tot invloedrijke programma’s die door een zeer grote groep Nederlanders werd bekeken. Een aflevering was niet zelden gesprek van de dag. Met hun programma’s hebben Van Kooten & De Bie een grote invloed gehad op de Nederlandse taal. Veel woorden en uitdrukkingen die zij (her-)introduceerden hebben een vaste plaats gekregen in het dagelijks taalgebruik, zoals doemdenken, regelneef, jemig de pemig en ‘geen gezeik, iedereen rijk’.
Satirische televisie na Van Kooten & De Bie
In het televisieprogramma Kopspijkers, van Jack Spijkerman, zat wekelijks een item waarin een groep cabaretiers politici en andere mensen uit de actuele media persifleerde. Het item duurde slechts een paar minuten, maar was in hoge mate verantwoordelijk voor het succes van het programma Kopspijkers. Inmiddels bestaat het televisieprogramma niet meer, maar op Radio 2 is het item nog wekelijks te horen in Spijkers met Koppen.
Twee acteurs die meededen aan Kopspijkers, Paul Groot en Owen Schumacher, maken nu het programma Koefnoen. Hierin worden niet alleen bekende personen maar ook voor iedereen herkenbare typetjes gespeeld, zoals de yup. Zolang politici blunders blijven en de Nederlandse samenleving voldoende komische situatie oplevert, zal satire blijven bestaan.