De commedia dell’arte is de meest gebruikte naam voor Italiaans geïmproviseerd typentoneel in de 16e en 17e eeuw. De theatertraditie van de commedia dell’arte in Italië was bedoeld om te vermaken én tegelijk een kritische boodschap over te brengen.
Ondanks het feit dat commedia dell’arte toneel van het volk was werden de stukken uitsluitend door beroepsacteurs gespeeld. De theatervorm vroeg dan ook veel van de vertolker. De inhoud van het toneelstuk werd vastgelegd in een scenario waarop de spelers verder improviseerden. Er werden zoveel mogelijk toespelingen gedaan op actuele gebeurtenissen en personen. Tussen de scènes in werden visuele grappen gemaakt in de vorm van zorgvuldig voorbereide tirades en acrobatische capriolen, aangevuld met muziek, dans en pantomime. Voor de improvisatie moesten de acteurs goed op de hoogte zijn van elkaars reactie.
Vaste rollen
In de toneelstukken kwamen steeds de zelfde rollen terug. Rollen van eenzelfde karakter werden steeds aan eenzelfde acteur toevertrouwd. Zo had je de Dottore, een geleerde. En de Pantalone, een deftige oude heer uit Venetië. Ook waren er 2 knechtenrollen, Arlecchino en Brighella. Arlecchino vinden we nog steeds terug in het Nederlandse woord harlekijn. De enige vaste vrouwelijke rol was weggeegd voor Colombina, een dienstmeisje.
Voor alle karakters geldt dat ze als een parodie werden neergezet: bepaalde karaktereigenschappen werden uitvergroot. Op die manier kon de spot worden gedreven met de types waarop het karakter gebaseerd was.
Een portret van Italië
Om de rollen herkenbaar te maken werd gebruik gemaakt van maskers. Elke provincie van Italië leverde een masker of vaststaand type. Zo zorgde het ‘geleerde’ Bologna (een universiteitsstad) voor de figuur van de pedante ‘Dottore’. De handelsstad Venetië voor het type van de koopman ‘Pantalone’. Het aan de Spanjaarden onderworpen Napels (de stad van de lastdragers) voor de lepe dienaren ‘Arlecchino en Brighella’. De rol van Colombina werd door een vrouw vervuld.
Het commedia dell’arte als toneelvorm heeft bestaan van 1567 tot ongeveer 1700. Het vroegst bekende toneelgezelschap trad op in 1567 in Mantua, later in de 17e eeuw werd het geheel nog spectaculairder door het inlassen van elementen uit fabels en mythologie en het gebruik van mechanische trucs.