Jozef Stalin
Als filmmaker in de tijd van de Sovjet-dictator Jozef Stalin was je niet vrij om te maken wat je wilde. Sergej Eisenstein (Riga, 1898) is een beroemde regisseur die in die tijd leefde. Dit had een grote invloed op zijn werk en zijn leven. Stalin bemoeide zich intensief met wat kunstenaars in Rusland maakten. In 1934 vaardigde hij zelfs regels uit waarin strik was omschreven waaraan kunst moest voldoen.
Stalin herkende in Eisenstein een getalenteerd regisseur, en besefte dat de propagandistische, politiek geladen films die Eisenstein maakte een krachtige invloed op de kijker hadden. In plaats van hem te verbieden nog langer films te maken probeerde Stalin Eisenstein te dwingen tot het maken van films voor het Stalinistische Rusland. Hij dwong Eisenstein negatieve recensies over zijn eigen werk te publiceren, en verbood hem sommige films uit te brengen.
Invloedrijke film
De bekendste film van Eisenstein is Pantserkruiser Potemkin (1925). Deze film gaat over de gebeurtenissen die plaatshadden in 1905, toen de bemanning van een Russisch oorlogsschip in opstand kwam tegen hun officieren. De film wordt gezien als een van de meest invloedrijke films aller tijden. Door de bijzondere montage was de beeldtaal van de film zo sterk dat Nazileider Goebbels verklaard zou hebben dat iedereen zonder vaste politieke overtuiging na het zien van de film een Bolsjewist zou zijn.
De krachtige stijl waar Eisenstein zijn succes aan dankte was tegelijkertijd de nekslag voor zijn artistieke vrijheid. Stalin had de macht om Eisenstein te maken of breken, en maakte hiervan gebruik. Zowel Pantserkruiser Potemkin als de latere film Oktober werden onder strikte controle van Stalin gemaakt. En het gebeurde meer dan eens dat Eisenstein een filmproject halverwege moest staken omdat Stalin het niet eens was met de kant die Eisenstein opging.
Verboden kritiek te leveren
Het laatste project waar Eisenstein aan werkte was de film “Ivan de Verschrikkelijke”, een film over tsaar Ivan de Vierde. Eisenstein werkte samen met de componist Prokofjev aan deze film. Toen Stalin de film waarvoor hij opdracht had gegeven onder ogen kreeg was hij in eerste instantie enthousiast. Maar het tweede deel van de film deed Stalin in woede ontsteken. Eisenstein had in de film (naar hij later toegaf bewust) een kritische boodschap aan Stalin verwerkt. Stalin verbood het tweede en derde deel van de film, en gaf Eisenstein de opdracht zijn film aan te passen. De reactie van Eisenstein is nooit bekend geworden, want Eisenstein overleed in 1948 aan een hartaanval.
Films van Eisenstein
- Stachka (1925)
- Bronenosets Potjomkin (1925)
- Oktyabr (1927)
- Storm over La Sarraz (1929, verloren geraakt)
- La Destruccion de Oaxaca (1931)
- Que viva Mexico! (1931/1932, niet voltooid)
- Bezhin lug (1935/37, niet voltooid)
- Alexander Nevski (1938)
- The Fergana Canal (1939, niet voltooid)
- Ivan de Verschrikkelijke I (1945)
- Ivan Verschrikkelijke II: Boyarsky Zagovor (1946/1958)
- Ivan Verschrikkelijke III (1946, niet voltooid en vernietigd)