Antoine Pevsner, Zuil van vrede (1954), h. 135 cm, Museum Kröller Müller, Otterlo
Net als in de romantiek draaide het voor de expressionisten aan het begin van de twintigste eeuw allemaal om gevoel. Alleen uitten ze dat op een onconventionele manier.
Beeldhouwkunst 1900-1945
In de eeuwen voor de 20e eeuw keken de beeldhouwers naar de architecten en de schilders. Vervolgens maakten zij hun beeldhouwwerken in die stijl. Beeldhouwers stonden net als schilders in dienst van opdrachtgevers, bijvoorbeeld voor monumenten, portretten, beelden voor graven en versieringen voor gebouwen.
Na de eeuwwisseling (1900) werden ook de beeldhouwers zelfstandiger. Ze wilden zelf beslissen wat ze maakten en wat ze mooi vonden.
Menselijk verhaal
Toch waren er ook beeldhouwers, die tamelijk realistische beelden maakten. Je kunt dus heel duidelijk zien wat het beeld voorstelt. Meestal vertellen deze beelden iets over de gevoelens van de beeldhouwer. Menselijke gevoelens, bijvoorbeeld verdriet, weten deze beeldhouwers prachtig weer te geven. Deze kunstenaars heten expressionisten. Expressie betekent uitdrukking van gevoelens. Bekende expressionistische beeldhouwers waren onder andere Ernst Barlach, Wilhelm Lehmbruck en Käthe Kolwitz.
Ernst Barlach
Ernst Barlach, De Wreker, 1914, hout, Ernst Barlach-Haus, Hamburg
De Duitse beeldhouwer Barlach was een graficus en een dramaturg. Zijn voorkeur ging uit naar het verbeelden van de mens. Zijn beelden zijn vol emotie en laten de echte mens zien in als zijn verdriet en lijden. Dit vond nazi-leider Hitler in de Tweede Wereldoorlog geen goed beeld van de Duitser dus liet hij veel van Barlachs beelden verwijderen of vernietigen. De Arische Duitser (Hitler’s ideaalbeeld) moest namelijk een sterk mens zijn. Barlach heeft veel beeldhouwwerken gemaakt voor Duitse steden. In Hitler’s tijd werden veel kunstwerken niet geaccepteerd. Men noemde deze kunst: ‘Entartete Kunst’ (= ontaarde kunst ofwel slechte, verdorven kunst). Veel moderne kunststijlen- en stromingen vielen volgens Hitler hieronder).
Barlach maakte aan het begin van de twintigste eeuw een reis naar Rusland die voor zijn artistieke ontwikkeling zeer belangrijk is geweest. Hij vond de primitieve boer aldaar zo bijzonder en kwetsbaar in al zijn openheid dat hij dit in al vele werk terug liet komen. Een van zijn belangrijkste werken is ‘De Wreker’. Dit werk staat symbool voor zijn ideeën over oorlog: oorlog maakt dingen kapot en lost niets op. Hij heeft hier 3 versies van gemaakt waaronder één in hout.
Expressionistische schilderkunst
Franz Marc, Toren van blauwe paarden (1913), olieverf op canvas
De Nederlander Vincent van Gogh schilderde vooral vanuit zijn gevoel en lette minder op wat hij in werkelijkheid zag. De expressionistische schilders probeerden de landschappen, dingen of mensen weer te geven zoals zij ze aanvoelden, beleefden. Of anders gezegd: zij schilderden meer met hun gevoel dan met hun verstand. Vooral in Duitsland is het expressionisme tot grote bloei gekomen.
Expressionisten gebruikten daarbij felle en harde kleuren. Dit in tegenstelling tot de impressionistische schilders van de negentiende eeuw, die de werkelijkheid schilderden zoals zij die op dat ogenblik zagen en waarbij ze vooral op de kleuren letten. Op de afbeelding zie je paarden geschilderd door Franz Marc. Ze zijn afgebeeld zoals Marc ze aanvoelde en niet zoals we ze in werkelijkheid zijn. Franz Marc en Wassily Kandinsky waren de oprichters van de Duitse kunstenaarsgroep ‘Der Blaue Reiter’ naar een gelijknamig schilderij van Kandinsky uit 1903. Deze kunstenaars waren expressionisten ten top; zij vonden emoties het belangrijkste argument om creatief bezig te zijn. Je bepaalde dus zelf welke kleur je ging gebruiken voor een element in je schilderij.
Franz Marc
Marc was bijna geobsedeerd door dieren. Dieren waren mooiere wezens dan mensen, vond hij. Maar als wij mensen meer met dieren zouden omgaan dan stonden wij dichter bij de natuur dus dichter bij onze eigen emoties. Hij maakte geen gebruik van natuurlijke kleuren en werkte non-figuratief. Je kan bij zijn werk niet meteen zien wat er geschilderd is. Op het eerste gezicht zie je niet altijd herkenbare vormen.
Dit werk wordt gezien als een icoon in de Duitse schilderkunst. Het wordt geassocieerd met kracht, kleur en beweging. En zijn het meerdere paarden of is het één paard waarvan je een bewegingssequentie ziet?
Beroemde expressionistische schilders
Edvard Munch, De Schreeuw (1910?), Munch-Museum, Oslo
Niet alleen Duitse kunstenaars waren expressionistisch bezig. De Noorse schilder Edvard Munch is misschien wel één van de bekendste schilders die onder deze stroming valt. Zijn schilderijen hadden vaak als onderwerp: de eenzaamheid van de mens of de dood. ‘De schreeuw’ is zijn meest geroemde werk.
Bekende andere expressionistische schilders:
- Max Beckman
- Franz Marc
- August Macke
- Emil Nolde
- Ernst Kirchner
- Oskar Kokoschka
- James Ensor
Edvard Munch
Munch was schilder en graficus. Men zegt dat dit schilderij van Munch een zelfportret is. Een verbeelding van zijn geest die continue onder spanning stond. De gevoelens van angst blijven doorgaan, blijven doorvloeien met een kracht die benadrukt wordt door de heftige kleuren die Munch gebruikt. Hij laat alleen het belangrijkste zien; geen overdaad aan elementen maar vereenvoudigde elementen om zijn emoties te uiten. Hij maakte veel voorstudies voor dit bekende werk en schreef er ook over. ‘De schreeuw’ kwam tot stand na een situatie die hij als volgt beschrijft:
“ik was een wandeling aan het maken met twee vrienden bij zonsondergang. Plotseling werd de lucht vuurrood. Ik bleef staan bij een hek en zag bloederige taferelen. De stad in de verte stond in brand. Mijn vrienden liepen door en ik stond daar maar te trillen van angst en hoorde een angstaanjagende schreeuw die niet meer ophield.”