“Kunst die overeenkomst tussen het kunstwerk en de zichtbare werkelijkheid vermijdt”. Zo omschrijft Van Dale abstracte kunst. Abstract is dus een moeilijk woord voor kunst die eigenlijk nergens op lijkt. Dat is het doel van abstracte kunst ook niet. Abstracte kunst wil prikkelen en vervormen, tot alleen de essentie overblijft.
Figuratief en non-figuratief zijn woorden die vaak gebruikt worden als men spreekt over herkenbare of niet-herkenbare voorstellingen op schilderijen of van beeldhouwwerken.Het tegenovergestelde van figuratief is non-figuratief of abstract, dat wil zeggen dat je in de voorstelling geen landschap, mensen of dingen herkent.
Er waren in het begin van de twintigste eeuw schilders die vonden dat ook vormen en kleuren konden worden geschilderd zonder dat het iets voor hoefde te stellen.
Abstracte beeldhouwkunst
Henri Matisse, The Back Series, brons, van links naar rechts: The Back I, 1908-09, The Back II, 1913, The Back III 1916, The Back IV, c. 1931, Museum of Modern Art, New York
In de twintigste eeuw waren er beeldhouwers die beelden maakten die meteen herkenbaar waren. Sommige beeldhouwers werkten juist op een andere manier. Zij vereenvoudigden de natuurlijke vormen zo sterk, dat je de oorspronkelijke vormen bijna niet zou kunnen plaatsen. Je ziet dat heel mooi in de serie vrouwenreliëfs van de schilder en beeldhouwer Henri Matisse. In het eerste reliëf is nog duidelijk de rugzijde van een vrouw te zien. Maar in het tweede, derde en vooral het vierde reliëf, zie je dat de kunstenaar de vormen steeds meer heeft vereenvoudigd. Dat noem je stileren.
Constantin Brancusi, De Kus (1916), 58,4 x 35 x 25,9 cm, Philadelphia Museum of Art
De Roemeense beeldhouwer Brancusi is geïnspireerd geraakt door de Franse beeldhouwer August Rodin. Rodin maakte 20 jaar eerder ‘De Kus’ als beeldhouwwerk met mooie gespierde mensen. Dit was een figuratief werk. ‘De Kus’ van Brancusi is daarentegen een prachtig voorbeeld van stileren ofwel vereenvoudigen. Toch is de man-figuur duidelijk te onderscheiden van de vrouw-figuur. In de verliefdheid zijn alleen de armen, de ogen en uiteraard de mond belangrijk en daarom weergegeven. Kijk eens hoe innig en één deze 2 geliefden met elkaar zijn. Hun ogen, monden, armen, benen ofwel hun lichamen smelten samen. Pure liefde en pure symmetrie!
Het is duidelijk dat Brancusi de essentie wil laten zien van wat hij wil verbeelden. Waar gaat het om? Wat is het belangrijkste? Hij gaat niet zo ver dat je niet meer kunt herkennen wat je ziet. Dat is ook een van de redenen dat hij zelf niet vond dat hij abstract werk maakte.
Kandinsky
Vassily, Kandinsky, "Orange", 1923, lithografie, 46,6, x 38,4 cm, privécollectie
De Russische kunstenaar Wassily Kandinsky was één van de eersten die abstract begon te schilderen. Hier zie je één van de eerste abstracte schilderijen. Het ziet er uit als een vrolijk spel van kleuren en vormen. Geen enkele kleur en vorm is hetzelfde. Het schilderij drukt iets uit zonder dat er herkenbare vormen worden gebruikt. Met abstracte schilderijen kan een bepaalde sfeer of stemming worden overgebracht.
Veel abstracte schilderijen werden door hun kunstenaars nu ‘compositie’ genoemd. Het woord compositie betekent in de schilderkunst: vlakverdeling. Waar zet je wat neer in je tekening of schilderij of foto? Er waren in de abstracte schilderkunst ook verschillende manieren van schilderen. Bij Kandinsky zie je een losse en vlotte manier van schilderen met verschillende vormen en kleurtonen. Bovendien kun je heel duidelijk zien dat hij penselen of kwasten gebruikt heeft.
Der Blauwe Reiter
Samen met kunstenaar Franz Marc en nog meer kunstenaars richtte Kandinsky de kunstenaarsgroep ‘Der Blaue Reiter’ heeft opgericht, genoemd naar werk van henzelf. Beide kunstenaars hadden als lievelingskleur blauw. Het was meer een groep vrienden die hetzelfde dacht over kunst en kleurgebruik en samen tentoonstellingen maakten. Zij waren de expressionisten, de kunstenaars die vanuit hun gevoel schilderden.
Lijnen en geometrische vormen
Russische stijlen als Suprematisme en Contructivisme maakten dat hij onlosmakelijk verbonden was met abstract werken. Kandinsky werkte vooral met lijnen, simpele geometrische vormen die in de ruimte van het doek zweven. De cirkel was volgens hem de meest essentiële vorm omdat deze oneindig is. Dit was vooral de denkwijze die hij meenam als docent in Weimar bij het Bauhaus. Orange is werk dat hij in die tijd heeft gemaakt waar hij de techniek lithografie zich steeds meer eigen maakte.
Suprematisme en constructivisme
Kazimir Malevič, Suprematisme (1916); olieverf 88 x 70 cm, Stedelijk Museum, Amsterdam
Malevic was docent en een grote kracht achter het constructivisme en het suprematisme. Daarom was hij belangrijk voor de Russisch avant garde: vooruitstrevende kunstenaars. De schilderijen van Kasimir Malevic lijken eenvoudig. Hij beperkte zich tot geometrische figuren en enkele kleuren, die meestal helder rood, blauw, geel en groen zijn. Zijn non-figuratieve vormen zette hij vaak schuin.
De kunstenaar achter het constructivisme is avant-gardist Vladimir Tatlin. Zijn creaties worden voor het eerst constructies genoemd. Techniek is hier van belang.
De term suprematisme heeft hij zelf bedacht om zijn eigen abstracte werk te betitelen. Gevoel voert hier de boventoon en techniek is hieraan ondergeschikt.
Meer abstracte kunst
Paul Klee, Oude klanken (Alter Klang), 1925; Robert Delaunay, Levensvreugde, 1931, collectie Sonia Delaunay
De Zwitserse kunstenaar Klee gaf ook vanaf 1920 elf jaar les op de kunstschool Bauhaus in Duitsland en was eveneens betrokken bij Der Blaue Reiter. Paul Klee heeft in dit schilderij heel zorgvuldig een aantal gekleurde vierkantjes in horizontale en verticale baantjes bij elkaar gezet. Hij heeft het schilderij ‘oude klanken’ genoemd. Het lijkt alsof hij muziektonen in kleurtonen heeft omgezet. Klee heeft ook een muzikale achtergrond dus dat was de reden dat hij beeldende kunst en muziek makkelijk kon combineren. De appel viel niet ver van de boom want zijn ouders en zelfs zijn echtgenote waren werkzaam in de muziekwereld. Bovendien hield hij erg veel van theater en zag de wereld net als de Engelse schrijver William Shakespeare ooit schreef, als een toneelvloer waar mannen en vrouwen slechts toneelspelers zijn en waar wel veel ruimte is voor dromen, fantasie, poëzie, vrijheid en humor.
Dit is een van de ‘donkere’ schilderijen van Klee terwijl hij meestal zeer kleurrijk te werk ging. Critici vonden zijn stijl bijna kinderlijk maar dat was wel waar de latere cobra-kunstenaars zich door hebben laten beïnvloeden.
Het schilderij ‘levensvreugde’ van Robert Delaunay is een opvallend voorbeeld van abstracte kunst. Opvallend zijn het helder kleurgebruik en de geometrische vormen, die haast lijken te bewegen. Delauney maakte abstract werk dat in 1912 de naam ‘Orfisme’ kreeg van de Franse dichter Guilliaume Appolinaire omdat hij zijn werk zo bijzonder en nieuw vond dat hij het niet anders kon omschrijven. Orfisme komt van Orpheus, een mythologisch wezen dat staat voor pure betovering en poëzie. Kleuren en vormen waren voor Delauney elementen op zich. Hij ging pas vanaf 1930 echt abstract werken. Daarvoor waren zijn schilderijen nog vrij herkenbaar zoals de serie van de Eiffeltoren. Ook heeft hij zelfs op een impressionistische manier geschilderd.