De zeventiende eeuw is een belangrijke eeuw voor Nederland. Toen heette Nederland nog de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden. Het was lange tijd onder bewind van het katholieke Spanje geweest, maar nu voer het haar eigen koers. Nederland was een protestants land, maar in religieus opzicht erg tolerant.

Nederland had zelf ervaren hoe het Spaanse ideaal van ‘één koning, één wet, één geloof’ had geleid tot een meedogenloze vervolging van de protestanten. Het was het enige land waar vrijheid van denken heerste en er was rijkdom ontstaan uit handel. Dit was de Gouden Eeuw. Bankiers, kooplieden, scheepsmagnaten en fabrikanten vormden de bovenlaag van de maatschappij en de wereldlijke schilderkunst bloeide als nooit tevoren.

Kunst is theater
De barok volgt de renaissance op. Er zijn een aantal grote verschillen in benadering van de kunsten, maar de beeldtaal van beide stromingen lijkt op elkaar. Ook bij de barokke kunsten herkennen we Griekse en Romeinse bouwonderdelen als de zuil, tympaan, kapiteel, rechthoekige ramen en dergelijke. Vaak hebben de architecten hun eigen draai gegeven aan die basisvormen; ze worden doorbroken of vervormd. Ze zijn uit op effect. Kunst uit de barok is namelijk theater; drama, beweging en emotie. Of het nu om architectuur, beeldhouwkunst of schilderkunst gaat; er wordt een beroep gedaan op ons gevoel en het beeld moet je diep in het hart raken.

Emotie
Dit in tegenstelling tot de kunst van de renaissance. Hier ging het om kunst die je met het intellect, het verstand moest benaderen. De kunstenaars zochten naar het systeem achter de werkelijkheid. Getalsmatigheid, ideale verhoudingen en wetmatigheden werden gezocht, onderzocht en verbeeld. Beeld werd ondersteund met behulp van theorie. Het effect in de kunsten was dat de kunst een harmonieus en uitgebalanceerd geheel vormde. Ook schitterend! Maar in de barok worden we aangesproken op onze emotie. We kunnen en moeten ons inbeelden in het beeld. We kunnen er niet omheen.

Reformatie en contrareformatie
In Italië gebruikt de katholieke kerk de kunsten om de mensen terug de kerk in te krijgen. In het noorden van Europa was een eeuw eerder namelijk de reformatie begonnen. Veel mensen waren ontevreden over de gebruiken van de kerk. Hierdoor ontstond er een splitsing tussen de protestantse en katholieke kerk. De protestantse kerk richtte zich op het woord van God. Beeld leidde alleen maar af. De katholieke kerk in onder andere Italië gebruikte juist beeld om het geloof te propageren. Kunst als propagandamiddel voor de katholieke kerk: de contrareformatie.

Je kunt eigenlijk niet over 1 barokke stijl spreken. Protestantse en katholieke landen maakten door de religieuze ontwikkelingen andere soorten kunst. Naast de religieuze kunst was er ook een bloei van de kunsten aan de grote vorstenhoven. Denk maar aan Lodewijk de Veertiende in Frankrijk. Hier werd kunst ingezet ter verheerlijking van de heerser.