Afb. 8-1 De Sint Carolus-Borromeuskerk in Antwerpen, 1621
Als we naar de architectuur uit de zeventiende eeuw kijken, valt op dat de beeldtaal van de barok sterk op die van de renaissance lijkt. Nog steeds wordt er door architecten gebruik gemaakt van bouwelementen uit de tijd van de Grieken en de Romeinen. Denk aan zuilen, kapitelen, rechthoekige ramen en tympanen. Het verschil met de voorgaande periode is echter dat de architecten hun eigen draai aan de basisvormen gaven; soms werd een vorm letterlijk doorbroken of vervormd.
In de Italiaanse barokke architectuur zien we een voorkeur voor golvende bewegingen en ovalen. Dit gaat zover dat zelfs de hele voorgevel een golfbeweging kan maken! Er zijn gedeeltes van een gevel die naar voren springen of juist naar achteren. Zo ontstaat een spel met licht en donker. Ook de architecten in het noorden van Europa wijken af van en spelen met de strenge regels van de renaissance, maar toch op een meer ingetogen, rustige manier.
Op afbeelding 8-1 zien we de voorgevel van de Sint Carolus Borromeuskerk in Antwerpen. Het ziet er druk uit met een hoeveelheid aan pilasters (platte zuilen), rechthoekige ramen en een enorm tympaan (driehoekige vorm) sluit de gevel af. Twee sierlijke krullen zorgen voor een verbinding van het tympaan met de lijst van de bovenste verdieping. De lijst op de eerste verdieping wordt doorbroken en er zijn verschillende nissen waarin zich beelden bevinden.
Afb. 8-2 Grachtenpanden in Amsterdam
Amsterdam
Afb. 8-4
Zo feestelijk als de kerk uitziet, zo sober lijken de grachtenpanden van Amsterdam op afbeelding 8-2. Deze zo herkenbare panden hebben met de kerk alleen de sierlijke krullen van de bovenste verdieping gemeen. De kerk en de panden hebben dan ook een heel andere functie. Er zijn veel verschillende soorten gevels voor woonhuizen uit die tijd. Zo zijn er trapgevels, halsgevels, klokgevels en tuitgevels. Zoek ze maar eens op als je in Amsterdam bent!
Op en top drama
Ook de beeldhouwkunst van de barok doet denken aan die van de renaissance. Groot verschil is echter de drama, emotie en beweging die de barokke beelden laten zien en oproepen! De beelden van de renaissancistische beeldhouwers lieten nog weinig emotie en beweging zien. De barokke beeldhouwers willen juist het moment vangen waarop het beeld de meeste drama laat zien. Zo zien we wervelende draaiende bewegingen en gezichten die passie of woede tonen. In Italië is het de beeldhouwer Bernini die deze kunst het beste onder de knie heeft.
Afb. 8-3
Twee voorbeelden van driedimensionaal beeldend werk zien we op afbeelding 8-3 en 8-4. De voorstellingen op de Nautilusbokaal en de kansel van een klooster in Dürnstein (Duitsland) zien er vol en theatraal uit. Er is veel decoratie en het is lastig om te zien waar de ene vorm begint en de andere vorm ophoudt. De kansel is een rijk versierd bouwwerk vol met engeltjes, ornamenten en andere figuren. Bijna alle decoratie is golvend en beweeglijk van vorm. Op de Nautilus-bokaal zien we figuren uit de Griekse mythologie. Toch is het werk van deze noordelijke kunstenaars wat meer ingetogen dan dat van hun Italiaanse collega’s.