Afb. 5-2
Byzantium was de tweede hoofdstad van het Romeinse Rijk. Toen keizer Constantijn besloot om naar Byzantium te verhuizen, werd de stad in 330 Constantinopel gedoopt (het huidige Istanbul). Het was nu de belangrijkste stad van het Romeinse Rijk, want daar waar de keizer woont, zit alle macht en geld. De stad groeide uit tot de rijkste en het voornaamste kunstcentrum van het rijk. Er zijn nog maar weinig sporen terug te vinden van de bouwwerken gemaakt in opdracht van Constantijn.
Het belangrijkste monument is Hagia Sophia (537 ingewijd), de kerk van de heilige wijsheid, en werd gebouwd in opdracht van keizer Justanianus. Zie afbeelding 5-2. Procopius, zijn hofgeschiedschrijver, was ooggetuige van de bouw van de kerk en schreef: “Zij munt uit in onbeschrijflijke schoonheid door de harmonie van haar afmetingen…De koepel stroomt over van glanzend zonlicht, het lijkt wel alsof de de ruimte niet van buiten door de zon verlicht wordt, maar dat zij zelf licht uitstraalt.” De architecten van de kerk waren van beroep wiskundigen! Wiskunde werd namelijk in die tijd als hoogste wetenschap gezien. In een citaat van de hofdichter van Justanianus vinden we verwijzingen hiernaar terug. Hij dicht op welke manier: “naar het oosten toe zich het drietal halfcirkelvormige ruimten opent, en erboven op de rechte kraag van de muren, rijst het vierde deel van een cirkel op; juist zo spreidt boven zijn drievoudig gepluimde hoofd en rug een pauw zijn veelogige veren uit.”
Een aantrekkelijk silhouet
In tegenstelling tot de kerken in het westen van Europa was de grondvorm van de kerk niet langwerpig, maar waren alle armen/zijdes van de kerk gelijk aan elkaar. Dit noem je centraalbouw. De Byzantijnen gebruikten niet het beton van de Romeinen om mee te bouwen, maar onder andere baksteen. Bij de Italiaanse bouwkunst ligt de nadruk op de ingangspartij van een gebouw, bij de Byzantijnen op het gehele silhouet van het gebouw. Vandaar ook de grote rol die de koepel speelt in het gebouw. Zie afbeelding 5-2. De koepel staat symbool voor het hemelgewelf. De opvallende torentjes, minaretten, zijn later door de Turken erbij gebouwd. Zij maakten van de christelijke kerk een moskee.
Afb. 5-4
Een voorliefde voor koepels
Afb. 5-3
Het belang dat gehecht wordt aan de koepel in de architectuur, zie je goed terug bij de San Marco basiliek in Venetië. Zie afbeelding 5-4. Deze kerk is pas in de elfde eeuw gebouwd, maar heeft ook de karakteristieke Byzantijnse koepels. Het ontwerp is geïnspireerd op de Apostelkerk in Constantinopel en heeft wel 5 koepels . Daarnaast heeft het dezelfde functie als de Hagia Sophia oorspronkelijk had; namelijk kerk van het keizerlijk hof. Vandaar de overeenkomsten in uiterlijk. Ook in Rusland, Perzië (het huidige Iran) en Noord-Afrika vinden we kerken terug met deze koepels. Bij de Sint Basiliuskathedraal in Moskou vinden we een wel heel bijzondere variant terug. Zie afbeelding 5-3. Hier zien we acht ui-vormige koepeltjes die gerangschikt zijn in de vorm van een achtpuntige ster. De kerk is geschilderd in felle kleuren. De kerk werd gebouwd in opdracht van Ivan de Verschrikkelijke naar aanleiding van zijn overwinning op de Tartaren in Kazan.