De binnenkant van een Byzantijnse kerk schittert je in al zijn kleuren tegemoet. De kerken zijn van binnen helemaal beschilderd of met mozaiek bedekt. We zien indrukwekkende voorstellingen tegen een vaak gouden achtergrond. De mooiste afbeeldingen vind je in verschillende kerken in Ravenna. Zo kun je in de kerk San Vitale een mozaiek (ca.547) van keizer Justanianus met zijn gevolg bewonderen.
Op afbeelding 5-8 zien we een mozaiek van de keizer, die in het midden staat. Hij wordt vergezeld door zijn lijfwacht die een schild draagt met het chi-rho-monogram. Dit is een P en X in elkaar geschoven. De P en X zijn de eerste twee letters van ‘Christus’ in het Grieks. De man met het kale hoofd, die een religieus gewaad draagt, is Maximianus. Zijn naam kun je boven zijn hoofd lezen. Hij was de bisschop van Ravenna toen de kerk voltooid was. In eerste instantie lijken de hoofden van de personen echt portretten te zijn, maar als je naar de lijfwachten links kijkt, lijkt ieder een kopie van de ander. Door overlapping van de lichamen wordt iets van diepte of een ruimte gesuggereerd, maar die klopt niet helemaal. Kijk maar eens naar de voeten van iedereen; ze staan op elkaars tenen. De mantel van Justanianus is voor de bisschop afgebeeld, maar zijn voeten lijken er weer achter te staan.
Afb. 5-8
Schilderen met eigeel
Afb. 7-6a
Een beroemde Byzantijnse schilder is de Italiaan Cimabue. Hij leefde in de dertiende eeuw en had een zeer goede reputatie als schilder. Hij wordt gezien als de voorloper van Giotto, die als de grootste van zijn tijd werd gezien. Enkele dichtregels geschreven in het begin van de veertiende eeuw maken dit duidelijk: “Van schilders was Cimabue destijds de eerste, Zonder rivaal; nu is de eerste plaats aan Giotto; de roem van Cimabue is thans verzonken.” Cimabue schilderde onder andere op houten panelen en muren. Dit was stukken goedkoper dan het werken met mozaïek! In die tijd was er nog geen olieverf en hij schilderde met tempera. Tempera is verf gemaakt van onder andere eigeel en kleurstoffen. Het is niet makkelijk om met tempera te schilderen: eigeel drooft namelijk heel snel op. Cimabue kon dus niet in één keer grote vlakken schilderen.
Cimabue
Op afbeelding 7-6a zie je Cimabue’s Tronende Madonna met engelen en profeten, die hij schilderde rond 1280-90. Het schilderij is bijna volledig symmetrisch; alleen het kind Jezus doorbreekt die symmetrie. Het ziet er statisch uit. Alles baadt in een hemels gouden licht. De troon waarop Maria zit, lijkt meer op een bouwwerk dan een stoel. Toch ziet dit werk er minder plat uit dan de mozaiek van Justanianus. De voeten van de engelen zweven niet, maar staan echt op de vloer van de troon. De engelen overlappen elkaar en hun gezichten hebben zachte vormen en kleuren. In de troon zelf zie je duidelijk waar het licht valt en waar er schaduw is. Eén ding is echter niet helemaal duidelijk: bestaat het onderste gedeelte nu uit 3 bogen of uit 2 bogen en een nis? Het lukte Cimabue niet om dit duidelijk te maken.
Wel of niet afbeelden?
Afb. 5-10
Het portret van de heilige Nicolaas, een zestiende eeuws icoon uit Rusland ziet er minder realistisch uit, dan Cimabue’s Maria. Zie afbeelding 5-10. Het gezicht lijkt opgebouwd uit vlakken en lijnen. Zijn haar valt in kleine golfjes om zijn gezicht heen. Een icoon is een afbeelding van een heilige, Jezus of Maria. Het helpt mensen bij het bidden, maar soms wordt de afbeelding zèlf ook vereerd. Over die verering werd eeuwen lang flink gediscussieerd binnen de kerk. Mag je heiligen, Jezus en Maria nu wel of niet afbeelden? Gaat het om het geloof in jezelf of in afbeeldingen?
Goud
Zowel de iconen, schilderijen en mozaïeken werden rijkelijk versierd met goud en zilver. Je vindt het terug in bijvoorbeeld de kleding van de afgebeelden, maar ook in een aureool. Dat is die ronde of ovalen vorm boven of achter het hoofd van een persoon. Het geeft aan dat hij of zij heilig is (verklaard). Ook de achtergrond is vaak goud geschilderd in plaats van een mooi landschap of stadsgezicht. Het goud was natuurlijk erg kostbaar en daarmee het kunstwerk ook. Maar er was nog een reden. Voor de mensen is er een verschil tussen de wereld van de heiligen en onze wereld. Door de achtergrond goud te maken, schept de kunstenaar afstand tussen ons en de afgebeelde. Zou hij er wel voor kiezen om een heilige in een herkenbare omgeving te plaatsen, dan hebben wij als kijker al sneller het gevoel dat de heilige in onze dagelijkse wereld thuishoort. Vanaf de dertiende eeuw verandert dit idee en worden heiligen wel in onze realiteit geplaatst. Zoek het werk van Giotto maar eens op.
Afb. 5-11