Als dieren zich willen voortplanten vertonen ze baltsgedrag. Dit is het gedrag van dieren om een ander dier voor zich te winnen.
Baltsgedrag is vaak erg opvallend. Verschillende meeuwensoorten voeren hele dansen uit om een goede partner te vinden. En het mannelijke stekelbaarsje zigzagt door het water om het vrouwtje voor zich te winnen. Het effect van het baltsen wordt versterkt door opvallende lichaamskenmerken. Zoals de staart van de pauw, of het zichtbaar opgezette achterwerk van een vrouwelijke aap.
Gedragselementen
Tijdens de balt gebruiken dieren altijd dezelfde gedragselementen. Het zigzaggen van het stekelbaarsje wordt door alle stekelbaarsjes op een gelijke manier vertoond. We noemen dit ook wel geritualiseerd gedrag. De handelingen zijn omgevormd, overdreven en snel uitgevoerd. Hierdoor krijgen handelingen die eerst niet echt een reden of betekenis hadden een signaalfunctie.
Lek
Sommige dieren, vooral vogelsoorten, komen naar dezelfde plek om hun baltsgedrag te vertonen. Zo’n plek wordt lek genoemd, naar het Zweedse woord voor speelplaats. Bij kemphanen trekken de mannetjes en wijfjes naar zo’n lek. De wijfjes kijken vanaf de zijkant naar het gedrag van de mannetjes om zo hun partner te kiezen. Vaak is er een ‘hotspot’ in de lek (meestal in het midden). Dat is de plek waar de dominante mannetjes het tegen elkaar opnemen. De winnaar eindigt in het midden van de ‘hotspot’. Dit is het mannetje dat het meest geliefd is bij de vrouwtjes.
Soortspecifieke verschillen
Er zijn veel verschillende soorten eenden, die biologisch gezien met elkaar zouden kunnen paren, en gezonde nakomelingen zouden kunnen krijgen. Toch komt het niet vaak voor. Dit komt doordat het baltsgedrag van verschillende soorten eenden van elkaar verschilt. Hierdoor reageert een mannetje of vrouwtje van het ene soort niet op het baltsgedrag van de andere soort, en ontstaan er geen kruisingen.
Eendenbalts
Er is wel een overeenkomst tussen het baltsgedrag van eenden. Alle eendensoorten gebruiken snelle, stereotype kopbewegingen als signaalhandeling. De Oostenrijkse onderzoeker Lorenz ontdekte, dat deze bewegingen zijn ontstaan door samenvoeging van twee verschillende handelingen. Een onvolledige drinkbeweging en een onvolledige poetsbeweging vormen samen een geritualiseerd signaal.
Andere voorbeelden
Een vrouwelijke bootsmanvis licht op als ze bereid is tot paren. Het mannetje kan haar zo vinden. Het mannetje maakt knorrende geluiden, en als het vrouwtje naar hem toekomt veranderd zijn kleur van grijs naar lichtroze.
Bij pinguïns maken het mannetje en het vrouwtje harde geluiden en steken ze de snavel omhoog. Plotseling laten ze de kop zakken tot bijna aan de grond, om vervolgens met de kop heen en weer te bewegen. Ze lopen om elkaar heen, en eindigen de balts door met de borst en hals tegen elkaar te staan, met hun snavel zo hoog mogelijk in de lucht. Ook dit gedrag verschilt per pinguïnsoort.