Bio-Bits Bovenbouw: Gedrag van dieren

Vak:
Biologie
Thema:
Gedrag
Onderwerp:
Samenleven

Sleutelprikkels

Signalen prikkelen een bepaald gedrag.

Dieren gebruiken lichaamskenmerken en bewegingen als signalen om met elkaar te communiceren. Sommige signalen werken als sleutelprikkels, die altijd hetzelfde gedrag bij de ontvanger van het signaal oproepen.

Stekelbaarzen trekken in het voorjaar vanuit de zee kanalen en rivieren in. De mannetjes en vrouwtjes zien er dan vrijwel gelijk uit. Als de visjes ondiepe sloten en plassen bereiken, maakt elk mannetje een broedterritorium. In het centrum hiervan bouwt hij een nestje. De buik van de man wordt nu helderrood en hij verjaagt alle soortgenoten uit zijn territorium.

Voortplanting
De vrouwtjes krijgen een opgezwollen buik en zwemmen in kleine scholen rond. De mannetjesstekelbaarzen proberen vrouwtjes naar hun nest te lokken. Hiervoor gebruiken ze de zigzagdans. Tijdens deze dans zwemt de man afwisselend naar het vrouwtje en terug naar het nest. Het zigzaggedrag bestaat uit een aantal delen, de gedragselementen. Samen vormen de gedragselementen een gedragsketen.

Stekelbaarsman en model

Stekelbaarsman en model

Leggen en bevruchten
Als een vrouwtje mee zwemt, wijst hij haar het nest door op zijn zij voor de opening te gaan liggen. Dat is voor het vrouwtje het signaal om het nest binnen te zwemmen en eitjes te gaan leggen. Tijdens het leggen stoot het mannetje voortdurend tegen de staart van het vrouwtje. Dit gedragselement heet sidderen. Meteen na het leggen zwemt het vrouwtje weg. De man gaat nu het nest binnen om de eieren te bevruchten.

Sleutelprikkels
De Nederlandse onderzoeker Niko Tinbergen merkte dat stekelbaarzen reageerden op een voorbijkomende rode postauto. Hij veronderstelde dat de rode kleur de stekelbaarzen agressief maakte. De rode buik van een stekelbaarsman bleek de sleutelprikkel voor aanvalsgedrag te zijn.

Roodborstje
Sleutelprikkels vind je bij allerlei diersoorten. Een roodborstje valt een indringer met een oranjerode borst aan. Een oranje rode pluk wol wordt net zo fel aangevallen als een levende soortgenoot. De kleur is de sleutelprikkel voor de aanval.

Zilvermeeuwen
Zilvermeeuwen broeden in de duinen langs de kust. Beide ouders verzorgen de jongen. Ze voeren hun jongen met voedsel dat ze voor ze uitbraken. De jonge meeuwen weten hoe ze de ouders voer moeten laten uitbraken. Ze pikken daarvoor tegen de rode vlek op de ondersnavel van de oudermeeuw.

Snavelvlek en sleutelprikkel
Tinbergen hield meeuwenkuikens verschillende snavelmodellen voor. Zo ontdekte hij dat de rode snavelvlek de sleutelprikkel voor het pikken van de jongen is. Vervolgproeven maakten duidelijk, dat het niet om de rode kleur van de vlek ging maar om het contrast tussen de vlek en de rest van de snavel.