Gedichten, liederen, documenten, sprookjes, brieven en vlammende betogen. Geen schrijver had het tot dan toe in zijn hoofd gehaald om deze uiteenlopende genres zomaar in hetzelfde boek te laten opduiken. Pers en publiek waren dan ook volledig onthutst toen Multatuli zijn beroemd geworden ‘collagetechniek’ voor de eerste keer toepaste in Max Havelaar. ‘Myn schryven is eene geheel nieuwe genre die op niets lijkt’, schreef Multatuli in een brief aan Tine. De werken die de Havelaar opvolgden werden nóg losser van vorm, waardoor Multatuli de literatuurcritici bleef verbijsteren.
Ook thematisch was Multatuli zeer vernieuwend. Tussen alle bijbelse, sentimentele en kleinburgerlijke schrijvers stond daar plotseling iemand op die schreef over de actualiteit van het werkelijke leven, zoals het lot van de Javaan, opvoeding, onderwijs en de onderdrukking van de vrouw (zie het infoblok ‘Eigenwijs wonderbrein’).

En dan zijn er nog Multatuli’s talloze verwijzingen naar buitenlandse literatuur, waar de schrijver als geen ander door werd geïnspireerd. Dit alles maakt Multatuli een van de invloedrijkste schrijvers uit de Nederlandse literatuurgeschiedenis. ‘Uit zijn as is de hele moderne litteratuur opgeflakkerd’, schreef de beroemde Vlaamse schrijver en dichter Willem Elsschot (1882-1960) ruim een halve eeuw na Multatuli's dood.

Altijd al Multatuli geweest

Als kind heeft Eduard Douwes Dekker al grote belangstelling voor de letterkunde. Vandaar dat zijn broer Pieter hem in 1836 introduceert bij de Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen: de vereniging die zich bezighoudt met zaken die het algemeen belang dienen, zoals de maatschappelijke discussie over onderwijs en opvoeding. Hier kan tiener Eduard zijn eerste gedichten voordragen. Ook in Indië pakt Dekker regelmatig de pen op. Nog voordat hij Tine leert kennen, schrijft de doodarme ambtenaar op een omgekeerde kist het toneelstuk De eerloze dat later omgedoopt zou worden tot De bruid daarboven.
De ‘sporen van Multatuli’ die wij vóór Dekkers schrijverschap aantreffen, zijn het allermeest zichtbaar in de brief die Dekker in 1851 schrijft aan zijn jeugdvriend en uitgever Arie Kruseman. In de hoop dat Kruseman zijn uitgever wil worden, laat Dekker in vierenveertig (!) pagina’s lezen wat hij kan. De Brief aan Kruseman wordt vaak beschouwd als het schrijversmanifest van de man die acht jaar later beroemd zou worden als Multatuli.

Meesterwerken ná Max Havelaar

De complete lijst van publicaties is een stuk langer (zie de website van het Multatuli Museum), maar hieronder vind je alvast een aantal titels van Multatuli die je eigenlijk niet over het hoofd mag zien.

• Minnebrieven (1861)
  Toen Minnebrieven uitkwam zag men er maar weinig in. Maar al snel werd het luid geprezen. Tot op de dag van vandaag. ‘’t is alles! Poesie, sarcasme, politiek, wellust, scherpte, logica, godsdienst, alles.’ Aldus Multatuli zelf. Er komen twee belangrijke vrouwenfiguren voor in Minnebrieven: Tine en Fancy. Fancy duikt in het hele oeuvre van Multatuli op, steeds in verschillende gedaanten. Zij wordt wel Multatuli's muze genoemd.
• Over vryen arbeid in Nederlands Indië en de tegenwoordige koloniale agitatie (1862) en Nog eens: vrye arbeid in Nederlands-Indië (1870)
  Multatuli’s bevlogen beschouwingen over vrije arbeid in Nederlands-Indië: het stelsel dat de liberalen graag wilden invoeren ten koste van het Cultuurstelstel. Volgens Multatuli zou er van vrije arbeid alleen nog maar méér narigheid komen.
• Millioenenstudiën (1870-1873)
  Dit omvangrijke werk komt voort uit Multatuli’s rubriek ‘Langs velden en wegen’ in dagblad Het Noorden. In Millioenenstudiën staan Multatuli’s casino-ervaringen centraal.
• Duizend en eenige hoofdstukken over specialiteiten (1871)
  Een stroom van dialogen, herinneringen, levensgeschiedenissen, parabels, uithalen, allemaal gericht tegen ‘specialiteiten’, de negentiende-eeuwse aanduiding voor figuren die wij tegenwoordig specialisten zouden noemen. Specialisten die volgens Multatuli voor alles ongeschikt waren – en zeker ook voor hun eigen specialisme.
• Ideeën (1862-1877)
  Multatuli’s Ideeën (zelf spelde hij Ideën) zijn veel te omvangrijk, invloedrijk én inspirerend om zomaar even in een paar zinnen samen te vatten. In vijftien jaar tijd schreef Multatuli zeven bundels Ideeën, waarin werkelijk álles een plaats kreeg: zijn kritiek op maatschappelijke kwesties (zie het infoblok ‘Eigenwijs wonderbrein’), vertellingen, geschiedenissen, losse invallen, het volledige toneelstuk Vorstenschool. Én de (ook in die tijd al) zeer geliefde geschiedenis van Woutertje Pieterse: een onovertroffen verhaal over een slimme en fantasierijke Amsterdamse jongen die opgroeit in een bekrompen, kleinburgerlijke omgeving (bekijk de filmpjes onder 'Links' in dit infoblok!). Vooral de eerste helft van Woutertje Pieterse wordt gerekend tot het beste wat Multatuli heeft geschreven.
  

George Lodewijk Funke

Inspiratie en writersblock

Dat Multatuli niet alle pagina’s even vlot vulde met invallen, kunnen wij opmaken uit zijn brieven. ‘O, ’t is een marteling’, schrijft hij tijdens een van zijn zeer moeizame schrijfperiodes aan Tine. De oorzaak van zijn geregelde gebrek aan inspiratie en werklust, is moeilijk te achterhalen. Volgens Multatuli zelf was het allemaal de schuld van zijn lezers. Hij verweet hen vurig dat zij hem wel met woorden, maar nooít met daden steunden en zou hier dus bij tijd en wijle zo neerslachtig van worden, dat hij geen letter op papier kreeg. Na een periode van literair zwijgen, kon het ook weer zomaar gebeuren dat Multatuli in moordend tempo een hele bundel Ideeën uit zijn pen toverde.

Deze grote onvoorspelbaarheid dreef de uitgevers van de beroemdheid vaak tot wanhoop. Aan de andere kant waren het juist ook die uitgevers die Multatuli dwarszaten. Veel te vaak is het werk van de schrijver in verkeerde, onbetrouwbare handen terecht gekomen. In 1870 vond Multatuli eindelijk de ideale uitgever, betrouwbaar en belangstellend: Funke.

BOEKEN
Twee recent verschenen edities verdienen de aandacht op deze site.

Multatuli, Woutertje Pieterse, bewerkt en bekort door Ivo de Wijs
Ivo de Wijs pakte de schaar en maakte van de dikke en zo nu en dan wijdlopige Woutertje Pieterse een kort en vlot geschreven verhaal (bekijk het filmpje onder 'Links'!).

Multatuli, Woutertje Pieterse, in beeld gebracht door J. Kruis
Vers van de pers: een prachtige uitgave van (het eerste deel van) Woutertje Pieterse, in beeld gebracht door de geestelijk vader van Jan, Jans en de Kinderen: Jan Kruis. Multatuli’s tekst staat naast de tekeningen weergegeven (bekijk het filmpje onder 'Links'!).