Multatuli op zolderkamertje
Max Havelaar of de koffiveilingen der Nederlandsche Handelmaatschappy. Waarschijnlijk heb je van het boek gehoord, of misschien gelezen. Het wordt beschouwd als het hoogtepunt van onze literatuur. Maar de berooide ambtenaar Eduard Douwes Dekker wilde destijds helemaal geen literair meesterwerk schrijven. Hij had met zijn Max Havelaar een totaal ander doel voor ogen.
Een ijskoude zolderkamer in het Brusselse hotelletje 'Au Prince Belge' is de plek waar de straatarme Dekker in 1859 zijn intrek neemt. Zijn enige bezit is een pak documenten over 'de zaak Lebak'. Hij leent stuivers om inkt te kunnen kopen en kolen voor in zijn kacheltje bedelt hij bij elkaar. Met verkleumde vingers en in een stemming van diepe neerslachtigheid begint hij te schrijven. Nog geen maand later zijn er een paar honderd bladzijden gevuld. En wat voor bladzijden. 'Lieve hart, myn boek is af, myn boek is af!', schrijft Dekker - die wij vanaf nu Multatuli zullen noemen - vol opwinding aan zijn vrouw Tine.
Van speelse roman tot keiharde aanklacht
'Ik, Multatuli neem de pen op.'
'Ik begin als een gekke roman, los en luchtig en zeer langzaam haal ik het lyntje in, zoodat het slot eigenlijk donder en bliksem is.' Max Havelaar was voor Multatuli niets anders dan een keiharde aanklacht tegen de wantoestanden in Indië, die hijzelf van zo dichtbij had meegemaakt (zie het vorige infoblok). 'En dat dit alles in den beginne op een roman lykt, is slechts om 't ding verkoopbaarder te maken dan verwacht kan worden van iets officieels', schrijft hij in een brief aan Tine. Het fictieverhaal - waar Multatuli zijn lezers dus mee wil lokken, om ze vervolgens met de afschuwelijke werkelijkheid te confronteren - draait om het personage Batavus Droogstoppel. Hij is makelaar in koffie, een echt bestaand beroep in die tijd. Droogstoppel is amusant en hoogst irritant tegelijk. Multatuli liet hem model staan voor alle uitzuigers en schijnheilige gelovigen van Nederland.
Sjaalman
Max Havelaars beroemde toespraak tot de hoofden van Lebak
Droogstoppel vertelt de lezer over zijn toevallige ontmoeting met een oud-klasgenoot, die hij 'Sjaalman' noemt. Sjaalman woont in armoede in Amsterdam, na te zijn teruggekeerd uit Nederlands-Indië. Hij biedt Droogstoppel een grote stapel opstellen aan over uiteenlopende onderwerpen ('het pak van Sjaalman'), met het verzoek de uitgave van deze geschriften financieel mogelijk te maken. Droogstoppel is blij verrast als hij documenten over koffie aantreft in het pak, en besluit deze in een boek te verwerken. Stern, de zoon van een Duitse relatie, helpt hem met het schrijven van de tekst. Maar achter Droogstoppels rug om ontrolt zich helemaal geen verhaal over koffie. Met behulp van Sjaalman schrijft Stern het verhaal over Max Havelaar, de heldhaftige assistent-resident van Lebak, die samen met zijn vrouw Tine en zoontje Max in opstand komt tegen de onderdrukking van de Javaan. Je hoort het al, Max Havelaar lijkt verdacht veel op Eduard Douwes Dekker en dus op Multatuli. Alles wat Max meemaakt, is een weergave van Dekkers belevenissen (zie het vorige infoblok). Regent Karta Natta Negara wordt bij naam genoemd in het boek; resident Brest van Kempen en gouverneur-generaal Duymaer van Twist krijgen een schuilnaam.
Na het verhaal over Max Havelaar - dat door de bekrompen Droogstoppel nog een paar keer wordt onderbroken - is het tijd voor de grote confrontatie. De schrijver laat Droogstoppel stikken in de koffie en ook de andere romanpersonages schuift hij aan de kant. 'Ik, Multatuli neem de pen op'. In een vlammend betoog worden de lezers met hun neus op dat ene, keiharde feit gedrukt: 'DE JAVAAN WORDT MISHANDELD!'. Zijn laatste woorden richt Multatuli direct tot Koning Willem III, die als staatshoofd eindverantwoordelijk is voor alle misstanden.
De sluwe streek van Jacob van Lennep
Jacob van Lennep
In de wolken is Multatuli als hij te horen krijgt dat niemand minder dan de beroemde schrijver, advocaat en politicus Jacob van Lennep hem wil helpen met het vinden van een uitgever voor Max Havelaar. Multatuli heeft zóveel vertrouwen in Van Lennep dat hij zelfs zonder aarzelen zijn auteursrecht aan hem overdraagt. Wat zou hij hier later spijt van krijgen... Want Van Lennep gaat totaal aan de haal met de Havelaar. Deels vanwege zijn vrees dat het boek een te grote invloed zal uitoefenen, verandert Van Lennep voluit geschreven plaatsnamen in puntjes en schrapt hij aanstootgevende passages. Vervolgens laat hij het boek enkel verschijnen als een luxe uitgave van vier gulden (het weekloon van een arbeider), terwijl Multatuli zijn Havelaar juist schreef voor de massa. Tot overmaat van ramp worden er slechts twintig exemplaren naar Indië verscheept. Multatuli spant een rechtszaak aan, die hij verliest. Hij heeft zijn auteursrecht immers zelf weggegeven. Pas vijftien jaar later kan Multatuli de verminkingen van Van Lennep herstellen.
De invloed van de Havelaar
De Russische Havelaar
Multatuli's schreeuw om rechtvaardigheid is inmiddels in 39 talen uitgebracht. Het boek is verfilmd, er zijn musicals en toneelstukken van gemaakt, er zijn straten en scholen naar vernoemd, en er zijn ontelbare boeken en artikelen over geschreven. Kortom: Max Havelaar is een klassieker. Dat zal allemaal wel, zou Multatuli nu denken, maar heeft Max Havelaar de wereld ook verbeterd? Multatuli had destijds precies voor ogen wat hij met zijn boek wilde en zou bereiken: rehabilitatie voor hemzelf, afstraffing van het koloniale bestuur en bovenal hulp voor de Javaan. Maar geen van de verwachtingen kwam uit. Wél werd Multatuli op slag beroemd. Wél ging er - zoals Tweede Kamerlid Van Hoëvell het uitdrukte - een 'rilling door het land'. Maar intussen bleef Dekker berooid, en werd de Javaan verder mishandeld. 'De Havelaar werd gelezen, men...hoorde my. Helaas, hooren en verhooren is twee!', schrijft Multatuli later verbitterd op.
Als wij weer even een sprong maken naar deze tijd, dan zijn er tóch mensen die beweren dat Max Havelaar heeft bijgedragen aan veranderingen in de wereld. 'The book that killed colonialism', schreef een journalist van The New York Times een paar jaar geleden. Het is heel lastig om te bepalen of dit ook echt zo is. Feit is in ieder geval dat Multatuli helemaal niet streefde naar dekolonisatie van Nederlands-Indië. Sterker nog: hij wilde het liefst zelf de scepter zwaaien over het prachtige Insulinde.
BOEKEN
Multatuli's beroemdste boek is in vele vormen verschenen. Hieronder drie totaal verschillende edities.
Max Havelaar of de koffiveilingen der Nederlandsche Handelmaatschappy, historisch-kritische uitgave, verzorgd door A. Kets-Vree (Van Gorcum, 1992)
Het boek zelf én alles wat er te weten valt over (het ontstaan, de achtergronden en de drukgeschiedenis) van Max Havelaar vind je in deze kloeke uitgave van twee delen (tekstdeel en commentaardeel).
Max Havelaar of de koffiveilingen der Nederlandsche Handelmaatschappy, toegelicht door Annemarie Kets (Bakker, 2005)
Een luxe uitgave met het boek, een uitgebreide inleiding en voetnoten.
Max Havelaar of de koffiveilingen der Nederlandsche Handelmaatschappy, met een nawoord van J.J. Oversteegen (Athenaeum-Polak & Van Gennep, 2002)
De mooie en goed betaalbare uitgave van de Salamander-reeks bevat het boek en een nawoord.