Afb. 10-17b, Rene Margritte, De filosofie in de slaapkamer, 1947
Kunst die dingen uitbeeldt zonder dat het echt iets voorstelt. In surrealistische kunst wordt het verstand uitgeschakeld en de fantasie de vrije loop gelaten. Het resultaat: schilderijen met de vreemdste objecten, vormen en patronen.
Het surrealisme is sterk beïnvloed door de ideeën van Sigmund Freud, een psychiater die leefde aan het einde van de negentiende eeuw. Freud hield zich bezig met het verschil tussen het bewuste en het onbewuste. We leren dat we niet altijd aan onze impulsen mogen toegeven. Dingen doen alleen omdat je er zin in hebt. “Gebruik je verstand toch!” Is een opmerking die iedereen wel kent.
In je onbewuste zitten al je dromen, verlangens, angsten. Zoals het woord ‘onbewust’ al aangeeft, ben je je vaak niet eens bewust van al die gevoelens. De surrealisten zijn heel nieuwsgierig wat er allemaal naar boven komt als je de rede, het verstand uitschakelt. Wat voor beeldend werk maak je als je helemaal geen regels hebt waaraan je je hoeft te houden. Als je zelf geen controle meer hebt. Schrijver en kunstenaar André Breton schreef in 1924 een manifest waarin hij uitlegt wat het surrealisme inhoudt; beeldende kunst, literatuur, film, alles kon. Voor hem is belangrijk dat je je geweten uitschakelt. De regels van de maatschappij aan je laars lapt, want die zijn ook door het verstand gemaakt.
Salvador Dali
Dromen vinden de surrealistische kunstenaars heel interessant. Freud schreef hier een boek over: ‘Traumdeutung’. Het vormde een inspiratiebron voor veel kunstenaars. Als je kijkt naar het werk van Salvador Dali (1904-89) en René Magritte (1898-1967) is het vaak niet helemaal duidelijk waar je nu naar kijkt. Klopt het wel? Nee en dat hoeft ook niet. Snap jij precies waar jouw dromen over gaan? Afbeelding 10-17a laat het werk ‘De hardnekkigheid van het geheugen’ uit 1931 van Dali zien. Het stelt een droomwereld voor waarin smeltende, weke klokken worden belaagd door mieren. Dali is geobsedeerd door het idee van tijd en zijn beelden zijn een metafoor (beeldspraak) voor de tijdelijkheid van ons bestaan als mens. Bij die tijdelijkheid hoort natuurlijk ook het verval en onze strijd tegen dat verval. In zijn autobiografie legt Dali uit hoe hij op het idee van de ‘weke uurwerken’ is gekomen, namelijk na het bestuderen van een stuk camembertkaas…
Afb. 10-17a, Salvador Dali, De hardnekkigheid van het geheugen, 1931
Rene Magritte
Kunstenaar Magritte heeft een voorliefde voor het combineren van voorwerpen en lichaamsdelen, die wel bij elkaar passen in de figuurlijke zin, maar niet letterlijk! Op afbeelding 10-17b-x ‘De filosofie in de slaapkamer’ zie je hakkenschoenen die uitlopen in tenen en een nachthemd met borsten. Doordat de schoenen op tafel staan en het hemd aan een hangertje hangt, suggereert dat juist dat de mens, het lichaam niet aanwezig is. Maar Magritte laat zien wat we verhullen met ons kleding en schoeisel. Terwijl we juist die dingen aantrekken, zodat we niet naakt zijn! Het lijkt een spel dat hij met ons speelt. Een spel dat aan denken zet!
Kijk ook eens naar afbeelding 10-17b-y. Het heet ‘Golconde’ (1953). Je ziet een man in een overjas en bolhoed ontelbaar keer herhaald in de lucht zweven. Magritte gebruikte vaker het motief van de bolhoed in zijn werk. Het is niet helemaal duidelijk wat dit werk betekent. Is het commentaar op het idee van individualiteit in de grote stad? Je kunt de mannen niet van elkaar onderscheiden. Heeft Margitte zichzelf afgebeeld en zegt hij: “Ik ben net zoals iedereen?" Wat we wel weten is dat de naam Golconde gegeven is door een vriend van Magritte, een dichter. Het verwijst naar een verwoeste stad in India, die bekend stond om zijn enorme rijkdom door diamanthandel.
Afb. 10-17b-y René Margritte, Golconde, 1947
Jean Miro
Magritte en Dali werken figuratief; de figuren zijn herkenbaar. Jean Miro (1893-1983) is een abstract of non-figuratief surrealist. Kijk eens naar afbeelding 10-18 ‘Carnaval van de harlekijn’ (een harlekijn is een voorloper van de clown en draagt meestal een kleurrijk pak met een ruitpatroon). Dit werk van Miro heeft nog figuratieve elementen. Zo zie je op de voorgrond bijvoorbeeld 2 katten spelen met iets wat lijkt op wol. Het werk vormt een geheel van kleurrijke elementen, al dan niet herkenbaar, en suggereert (een golf)beweging. Het doet denken aan een deinende massa mensen die carnaval viert. Hij probeert de sfeer van carnaval op te roepen zonder dat hij het letterlijk verbeeldt.
Afb. 10-18 Joan Miro, Carnival of Harlequin, 1925